Urgentemente
É urgente o amor.
É urgente um barco no mar.
É urgente destruir certas palavras,
ódio, solidão e crueldade,
alguns lamentos,
muitas espadas.
É urgente inventar a alegría,
multiplicar os beijos, as searas,
é urgente descobrir rosas e rios
e manhãs claras.
Cai o silêncio nos ombros e a luz
impura, até doer.
É urgente o amor, é urgente
permanecer.
Eugénio DE ANDRADE
Até amanhã
Feliz 2010
Crónica do seminario sobre lingua, sociedade e política
Principio con esta anotación unha reflexión persoal sobre a situación da lingua galega hoxe. O que podes ler é o froito de varias ideas maduradas nos últimos tempos. Esta reflexión é froito do meu interese polo tema, dun seguimento desigual da actualidade lingüística, da miña participación profesional nun par de estudos de carácter sociolingüístico e do intercambio de impresións que se deu no Seminario sobre Lingua, Sociedade e Política que recentemente organizou o Consello da Cultura Galega.
Nesta primeira anotación fago un resumo dos relatorios que fixeron parte do programa do seminario e comento aquelas cuestións que achei máis interesantes. Nunha segunda parte, probablemente máis polémica, exporei as miñas impresións críticas con algúns dos discursos e persoas que dominan o debate sobre a cuestión lingüística e que parecen estar enredadas -antes e despois do seminario- nunha discusión tan agre como pouco fructífera. Vaia por diante que carezo de formación académica específica en materia sociolingüística e que asumo decididamente o meu rol de intruso profesional neste tema, cousa pola cal e xa de entrada pido desculpas.
Albert Branchadell
Foi un acerto comezar o seminario co seu relatorio, que versou sobre un cambio de paradigma na análise das sociedades bilingües. Branchadell reempraza o concepto de normalización polo de sostibilidade, e o de conflito polo de desacordos. Na súa opinión é preciso abordar estratexias lingüísticas que procuren o consenso, e cando isto sexa imposíbel, que cando menos logren o apoio maioritario e estable da poboación. Non é de estrañar que o seu pensamento beba dunha realidade nacional -a catalá- onde a dualidade lingüística é maior que en Galiza e onde a lingua é un fenómeno menos transversal e máis definitorio do perfil do voto das dferentes forzas políticas. Un escenario este que non é o galego, mais cara ao que quizá esteamos xa en ruta.
Opinou que en Galiza existen hoxe posición irreconciliábeis que impiden o consenso, percibindo eu que estas posicións pertencen a quen defenden o discurso de Galicia Bilingüe -liberdade de elección tan absoluta como irreal- e a quen defenden o monolingüismo social nun dos dous principais idiomas. É evidente que este último discurso entronca claramente coa tradición política do nacionalismo galego, dado que aínda ninguén, nin os máis declaradamente inimigos da indentidade galega, ousan propoñer de forma transparente o monolingüismo social en castelán -aínda que forzas políticas fascistas como UPyD xa comecen a falar de eliminar da Constitución o recoñecemento das linguas propias das nacionalidades históricas. Para o debate ficou no aire a cuestión de se ambas posicións extremas son cualitativamente iguais ou perfectamente simétricas a respecto dunha solución intermedia.
Derívase claramente da súa intervención, ou eu así o interpreto, aínda que el non o acabara de formular de forma definitiva, a idoneidade e a necesidade de que a estratexia de promoción do galego mude a respecto das formulacións actuais, deixando fóra as posicións estremas ou radicais e anticipándose aos cambios inmediatos no desequilibrio dinámico das linguas en contacto, promovendo o plurilingüismo e a convivencia. Polo de agora nin desde o ámbito político nin desde o institucional se ten abordado publicamente e con decisión este debate, que tan só algúns sociolingüistas atinaron a introducir no plano académico durante os últimos anos.
Tiña apuntadas algunhas cousas valiosas que mencionou o retrucante, o mestre e filósofo Antón Baamonde, mais o protagonismo da discusión acaparouno o vicepresidente de Galicia Bilingüe, Xosé Manuel Pousada, home de Gloria Lago, a presidenta do colectivo. Realizou unha intervención bilingüe en galego e catalán para defender a liberdade de elección de lingua por parte dos pais no sistema educativo, chegando a recoñecer mesmo a necesidade de que os poderes públicos tomaran partido para apoiar a lingua en situación de desvantaxe. Todo un recital de hipocrisía. Como atinadamente retrucou Branchadell a Pousada, comezarei a acreditar no que afirman defender cando apoien o requirimento do coñecemento da lingua cooficial para execer como xuíz nunha nacionalidade histórica.
Fermín Bouza
Fermín merece de entrada o recoñecemento da comunidade galega na rede por ter sido a persoa que máis ten falado sobre a lingua galega nestes meses escuros do posbipartito, coa dificultade e o valor engadido de facelo desde a distancia, pois malia a ser un arraiano cun forte vínculo con Compostela vive e traballa en Madrid desde hai décadas. Entre a publicación de anotacións diarias e a súa implicación decidida no artellamento de movementos e plataformas sociais de promoción do galego non é de estrañar que a súa persoa e a súa bitácora se teñan convertido na ágora onde máis se ten debatido sobre o noso idioma.
Xusto antes de comezar o seminario publicábase unha entrevista onde Fermín aproveita para deixar claro algo que comentei con ocasión da enquisa postelectoral do CIS: A política lingüística non foi culpábel da derrota electoral porque non foi un dos temas importantes. A inmensa maioría dos votantes de PSOE e BNG consideraban correcta a política lingüística do bipartito e recoñecían que o PP teríao feito claramente peor neste tema. Só tomando a parte polo todo se pode argumentar que o descontento coa política lingüística foi significativo entre o electorado progobernamental. Ao contrario, outras enquisas postelectorais realizadas fóra dos ámbitos metropolitanos, mesmo maioritariamente galegofalantes, demostran que foron máis as queixas por un protagonismo excesivo da cuestión lingüística en relación con outros problemas que as reclamacións dunha política máis intensa ou discriminadora en positivo a favor do galego.
Fermín ilustrounos sobre o peso irrelevante do idioma na axenda pública, mais recoñeceu o seu papel na axenda mediática, axenda na que as cuestións de ámbito autonómico atinxen o 25% dos contidos, segundo afirmou. Mais o tema que máis salientou Fermín na súa intervención foi a discusión sobre se se estabilizou ou non o retroceso histórico da lingua galega no noso país. Os primeiros resultados dun Mapa Sociolingüístico, elaborado pola Real Academia Galega con base nunha enquisa realizada no ano 2004, dispararon as alarmas. Dito estudo reflicte aparentemente unha fortísima perda de falantes habituais do galego. A súa divulgación mediática en forma de titulares sensacionalistas e a utilización dos resultados por parte da Mesa para afondar nas súas críticas e nas súas reclamacións eclipsaron a posibilidade dunha análise previa: eran correctos os datos? En que medida? Cal é o verdadeiro estado de saúde da nosa lingua?
Fermín Bouza aproveitou o acto para se posicionar entre dúas augas, criticando aos derrotistas sen deixar de recoñecer a situación crítica do idioma, aínda que por veces se lle intuiu máis do lado dos optimistas que acreditan nunha estabilización e mesmo na recuperación da lingua. Fronte ao catastrofismo que translocían as primeiras interpretacións dos resultados do MSG/RAG-04 Bouza esgrime varios resultados da enquisa preelectoral que o CIS elaborou a comezos de ano. Estas enquisas presentan un repuntamento da porcentaxe de persoas que tiveron como lingua inicial o galego, xusto na faixa de idades máis nova, entre os 18 e os 24 anos. Arredor deste resultado inédito nas series históricas de datos sobre a lingua galega centrou el boa parte da súa intervención e os asistentes boa parte da súa atención.
Retrucou o relatorio de Fermín un brillante Xosé Manuel Núñez Seixas, para min das mellores intervencións de toda a xornada, quen introduciu de cheo no debate as contradicións que existen arredor das nocións de nación e de estado en perspectiva histórica e no momento actual, criticando a identificación entre lingua e nacionalismo político que explica en boa medida a dinámica sociopolíticolingüística que estamos a vivir. Ilustraron a súa intervención numerosos exemplos onde a identificación entre lingua e nación ten seguido camiños distintos aos que por exemplo defende o BNG, todo perante a ollada atenta do deputado nacionalista Bieito Lobeira, presente na sala.
Antón Losada
Un comunicador tan locuaz como impermeábel, elaborador dun discurso sen fisuras aparentes que non deixa lugar á discusión.
A súa intervención foi desigual, de menos a máis. Co apoio dunhas vellas filminas en branco e negro principiou un percorrido superficial polas dimensións histórica, xurídica e orzamentaria da política lingüística desde a creación da Autonomía. Mais axiña se encendeu en canto comezou a analizar os actores políticos e as súas estratexias e posicionamentos a respecto da lingua e o galeguismo/nacionalismo durante tres etapas distintas: o fraguismo, o bipartito e o feixismo.
Ilustrou a súa concepción da situación política e lingüística mediante os resultados de enquisas sociopolíticas, evidenciando a progresiva viraxe do electorado do PP en Galiza cara a posicións cada vez menos galeguistas e máis asimilacionistas. Non se pode deixar de pensar que ese fenómeno é o fundamento da estratexia desenvolvida polo quintanismo: tentar ocupar o espazo de centro-dereita galeguista (mais non nacionalista) que progresivamente foi perdendo peso no electorado e no aparato populares desde xa hai bastante anos. Na súa opinión o PPdeG e Feijóo teñen cometido un tremendo erro coa súa estratexia, sen saber agora moi ben como corrixila para volver ao equilibrio da época fraguiana na que o PPdeG non só era o promotor da política lingüística senón tamén o mediador na súa (non) aplicación.
Os mesmos datos demoscópicos que presentou serven para desmontar o mito polo cal moita xente acredita que o electorado do PSOE é menos galeguista que o do PP, o cal debeu contentar ao deputado e portavoz socialista Fernández Leiceaga, que se contaba entre o público.
No debe do relatorio cómpre apuntar o feito de que ninguén preguntara por que nos seus mapas de actores situou á Mesa como opositora á política lingüística do bipartito, e que tampouco lembrara responder á pregunta sobre a aplicación de fondos de política lingüística para o sostemento dos medios de comunicación, medios que como no fraguismo seguen a usar o galego por baixo do nivel presente nos seus lectores e compradores.
Mauro Fernández
Perfecta e brillante a súa intervención para criticar con sólidos argumentos os resultados do MSG/RAG-04, pondo en cuestión as súas bases metodolóxicas e o rigor na súa realización. Descubriunos algúns resultados marxinais do Mapa (do volume segundo) que evidencian a presenza de fortes efectos de sobre e infrarrepresentación, dando como resultado unha mostra cargada de individuos con elevada formación e ocupacións de alta cualificación e remuneración. A miña sospeita é que se trata dos típicos desvíos que aparecen nun campo telefónico, non presencial. A ficha técnica incluída no volume primeiro do Mapa non detallaba cando menos se o campo elaborado polo Instituto Sondaxe foi presencial ou telefónico.
Malia á súa crítica, medida pero fermosamente demoledora, Mauro recoñece a validez dalgúns resultados do MSG/RAG-04 e alcanza a observar no estudo indicios de estabilización no uso do galego. Nese sentido elaborou unha estimación numérica sobre a base dos resultados do MSG-92 no que el participou, para concluír que existe unha estabilización/recuperación de persoas novas que teñen o galego como lingua inicial e habitual.
Porén, a súa intervención tivo unha pequena mágoa. A afirmación de que o galego segue a ser a lingua maioritaria da poboación galega foi a escollida polo Consello de Cultura para a elaborar a nota de prensa oficial do seminario, o que deu ao traste coa impecábel neutralidade coa que Mauro tiña realizado a súa exposición. Invalidados os datos do MSG/RAG-04 non é doado sustentar afirmacións como a do titular baseadas en proxeccións e escenarios hipotéticos, e máis ben parece que primou o desexo de contrapoñer un titular aos que hai uns meses encheran os medios no sentido contrario. Nesa reinterpretación do relatorio que fai a nota de prensa tamén se obvia que estamos entrando no ano 2010, e que os datos de 2003 ou de 2004 poden ser perfectamente obsoletos.
A atención prestada á posíbel estabilización ou repuntamento do galego como lingua inicial ou habitual entre a xuventude, xunto con esta outra cuestión relativa á validez do discurso do galego como lingua aínda maioritaria da poboación, paréceme que contribúen a desviar a atención acerca da situación verdadeira da lingua galega, do retroceso manifesto nos seu usos, e a focalizar o debate nas cuestións máis políticas e institucionais, que na miña opinión están a estragar as últimas oportunidades de actuación. Na próxima anotación volverei sobre todo isto.
